Những nỗ lực bền bỉ từ phía Việt Nam để giải quyết vấn đề chất da cam

Nhưng ngoài ánh đèn truyền thông, vẫn còn một “tảng đá cuối cùng” chưa được dỡ bỏ khỏi cây cầu vượt qua quá khứ: chất độc da cam.

Mỹ và Việt Nam chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao, mở ra các toà Đại sứ, ký các văn bản hợp tác. Nhưng trong tất cả những văn bản đó, không có dòng nào nhắc đến Agent Orange-Tác nhân da cam. Trong tất cả cac cuộc thảo luận, chất da cam vẫn là một “từ cấm”. Phía Mỹ lo sợ bất kỳ sự thừa nhận nào cũng có thể kéo theo hệ lụy pháp lý, chính trị và tài chính khôn lường. “Có những tảng đá lớn trên cây cầu, chúng ta đã gỡ bỏ. Giờ chỉ còn một tảng đá nhỏ – chất da cam. Và chúng ta phải tìm cách xử lý nó…”, ông Vũ Khoan, nguyên Phó Thủ tướng Việt Nam từng nói.

Trong suốt giai đoạn từ 1995 đến 2005, cả hai chính phủ dường như chơi trò “bịt mắt bắt dê” với chính lịch sử. Việt Nam kiên trì yêu cầu Mỹ ba điều: thừa nhận trách nhiệm, hợp tác khắc phục ô nhiễm, và hỗ trợ nhân đạo cho các nạn nhân. Nhưng phía Mỹ, đặc biệt là Bộ Quốc phòng Mỹ và Bộ Ngoại giao Mỹ, vẫn giữ lập trường: “Việt Nam chưa cung cấp đủ bằng chứng khoa học đáng tin cậy về mối liên hệ giữa phơi nhiễm dioxin và các dị tật, bệnh tật.”

Trong khi đó, tại Việt Nam, rất nhiều gia đình tiếp tục sinh ra những đứa trẻ không thể nói, không thể đi lại, hay mang các dị tật bẩm sinh. Cha mẹ của những đứa trẻ, đa số là cựu chiến binh, không thể lý giải nguyên nhân ngoài lời nguyền mang tên Bàn tay lực điền.

Ngày 30/1/2004, Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam và một số nguyên đơn gửi đơn kiện tại Toà án sơ thẩm quận Brooklyn - bang New York - Hoa Kỳ về việc 37 công ty hoá chất Mỹ đã sản xuất và cung cấp hoá chất độc cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam.

Thẩm phán Jack Weinstein tòa New York ra phán quyết, bác bỏ đơn kiện của các nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam chỉ với lý do duy nhất là chất độc da cam/dioxin rải ở Việt Nam đặc trưng vẫn là chất diệt cỏ, không phải chất độc.

Sau khi Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin và các nguyên đơn gửi đơn kháng cáo đến Toà án phúc thẩm Liên bang Hoa Kỳ, Toà phúc thẩm lưu động số 2 khu vực New York đồng ý với phán quyết của Toà sơ thẩm, rằng: việc sử dụng chất độc của Mỹ không cố ý gây thiệt hại cho con người Việt Nam.

Vụ việc được đẩy lên Toà án tối cao Liên bang Hoa Kỳ nhưng ngày 3/3/2009, tiếp tục bị Tòa bác bỏ.

Dù thất bại, vụ kiện năm 2004 có giá trị biểu tượng rất lớn. Nó đánh dấu lần đầu tiên người Việt Nam nỗ lực đòi lại công lý tại chính hệ thống pháp luật Mỹ, nơi từng bảo vệ cựu chiến binh Mỹ nhưng lại từ chối nạn nhân Việt Nam. Nó cũng giúp lan tỏa nhận thức quốc tế về di sản chất độc da cam không chỉ giới hạn trong phạm vi nước Mỹ. Dư luận quốc tế bắt đầu chú ý nhiều hơn đến các hậu quả chất độc da cam tại Việt Nam.

Bà Tôn Nữ Thị Ninh, khi đó Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội, trong các cuộc tiếp xúc với các nghị sĩ Mỹ, các tổ chức phi chính phủ và học viện tại Mỹ, luôn nhấn mạnh một lập luận: vấn đề da cam không chỉ là một chương trình môi trường hay nhân đạo; đó là một trách nhiệm đạo lý và một phép thử của lòng tin trong quan hệ song phương. Phát biểu tại hội nghị của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR) năm 2004, bà nói: “Tôi không đến đây để tìm kiếm sự ăn năn. Tôi đến để nói rằng: nếu chúng ta muốn xây dựng một mối quan hệ chiến lược, thì không thể bỏ qua chương đau thương này.”

Cũng trong khoảng thời gian này, báo chí Mỹ bắt đầu có những tín hiệu thay đổi. Tờ Los Angeles Times đăng bài viết nhấn mạnh các hậu quả kéo dài của dioxin tại Việt Nam, kèm hình ảnh từ các vùng bị nhiễm độc. New York Times và Washington Post lần lượt đề cập đến “Agent Orange” – Tác nhân da cam - không còn như một vấn đề của riêng cựu chiến binh Mỹ mà là một “khối u” chưa được phẫu thuật trong quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam.

Trong khi đó, tại các bang có đông cựu chiến binh như Texas, Ohio, West Virginia, nhiều hiệp hội cựu chiến binh Mỹ bắt đầu gửi thư đến các nghị sĩ yêu cầu Chính phủ cân nhắc hỗ trợ các nghiên cứu song phương. Một số người từng tham chiến như Hạ Nghị sĩ Bob Edgar thậm chí còn gọi chất da cam là “vết nhơ cuối cùng trong di sản chiến tranh.”