Hành trình đáng chú ý của một quân nhân trong nỗ lực giải quyết vấn đề chất da cam/dioxin

Cha của Nguyễn Chí Vịnh, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, những ngày ấy đang cùng quân dân trên chiến trường tìm cách đánh quân Mỹ vừa mới đổ bộ vào miền Nam Việt Nam. Nhiều lần xuống đơn vị chiến đấu, ông đã lăn lộn cùng cán bộ chiến sĩ để rồi từ đó đề ra phương châm tác chiến “Nắm thắt lưng địch mà đánh”, trở thành kim chỉ nam cho cuộc đấu tranh vũ trang của quân dân miền Nam chống lại kẻ địch mạnh hơn nhiều lần về hỏa lực, vũ khí trang bị hiện đại.

Năm 1967, từ miền Nam ra miền Bắc báo cáo với Bộ chính trị và Bác Hồ về tình hình chiến đấu ở miền Nam Việt Nam, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh bất ngờ từ trần do trọng bệnh, để lại cậu con trai út Nguyễn Chí Vịnh khi ấy mới 8 tuổi.

Nằm trong diện con em cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc (Đại tướng Nguyễn Chí Thanh là người Huế), Nguyễn Chí Vịnh có 5 năm là học viên trường thiếu sinh quân Nguyễn Văn Trỗi, lớp học viên nổi danh với tên gọi “học sinh trường Trỗi”. Tốt nghiệp phổ thông năm 1976, Nguyễn Chí Vịnh vào học tại Học viện Kỹ thuật Quân sự, sau đấy theo học tại Trường Sĩ quan Kỹ thuật Thông tin ở Nha Trang.

Tốt nghiệp trường Trường Sĩ quan Kỹ thuật Thông tin năm 1984, là con cán bộ cấp cao, Nguyễn Chí Vịnh được đặc cách đi học chỉ huy kỹ thuật tác chiến điện tử ở Liên Xô; ông lên gặp cấp trên, tình nguyện xin đi công tác tại Campuchia, khi ấy vẫn còn rất căng thẳng do lực lượng Khmer Đỏ chống phá quyết liệt chính quyền Campuchia.

Chính ở mảnh đất khi ấy vẫn còn như chiến trường ác liệt này, Nguyễn Chí Vịnh đã trưởng thành nhanh chóng với vai trò là một cán bộ thuộc phòng tình báo của Bộ tư lệnh Mặt trận 719 tại Campuchia. Ông đã kinh qua nhiều cương vị công tác, từ một cán bộ tình báo cấp phòng lần lượt qua các chức trách chỉ huy, đến tháng 6-2000 trở thành Tổng cục trưởng Tổng cục 2 (tình báo quốc phòng) khi mới 41 tuổi.

Tới năm 2009, với quân hàm Trung tướng, ông được bổ nhiệm vào chức vụ Thứ trưởng Bộ Quốc phòng phụ trách công tác đối ngoại.

Tháng 12-2011, ông được thăng quân hàm Thượng tướng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Việc được bổ nhiệm vào cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng phụ trách công tác đối ngoại đã mang lại cho Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh cơ hội để bước vào một lĩnh vực hoàn toàn mới đối với ông, một quân nhân: công tác khắc phục hậu quả chiến tranh.

Nỗi kinh sợ của tướng Vịnh

Ban Chỉ đạo Quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh, thường được biết đến dưới tên gọi Ban chỉ đạo 33 (sau này thành lập Ban chỉ đạo 701, thêm chức năng khắc phục hậu quả bom mìn), thành lập từ 1999, do Thủ tướng Chính phủ làm Trưởng ban.

Trên cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh là thành viên của Ban chỉ đạo 33.

Do là thành viên Ban chỉ đạo 33 nên một trong những nhiệm vụ Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh đảm nhiệm là tìm hiểu quá trình khắc phục hậu quả chất độc hóa học, cụ thể là chất da cam/dioxin. Ông nhanh chóng nhận thấy ở mảng này, những bước tiến khá chậm chạp.

Các vụ kiện đòi bồi thường cho các nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam ở Pháp, Mỹ hầu như không có tiến triển, đều bị tòa án ra phán quyết bất lợi cho phía nguyên đơn. Cả một bức tường kiên cố được dựng lên để bảo vệ các công ty hóa chất của Mỹ đã từng cung cấp chất diệt cỏ, làm rụng lá cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến dịch “Bụi đường mòn” từ nhiều thập niên trước.

Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh băn khoăn: ngoài việc tìm kiếm công lý nơi tòa án, liệu còn có cách tiếp cận nào khác để khắc phục hậu quả của chất độc hóa học - cụ thể ở đây là chất độc da cam/dioxin - mà quân đội Mỹ đã sử dụng trong chiến tranh Việt Nam hay không?

Ông lao vào đọc cả núi tài liệu cả trong nước lẫn nước ngoài liên quan đến vấn đề phơi nhiễm đối với con người, ô nhiễm đối với môi trường do chất độc da cam/dioxin. Càng đọc, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh càng kinh sợ trước những hậu quả khủng khiếp mà chất độc da cam/dioxin gây ra đối với con người và đất đai, thiên nhiên của Việt Nam.

Năm 1957, các nhà khoa học lần đầu tiên tổng hợp được dioxin, chất độc mạnh nhất mà loài người biết đến. Người ta phát hiện dioxin có thể gây ung thư, các dị tật bẩm sinh trên các phôi với liều rất nhỏ.

Với liều lượng cỡ 1 picogram (1pg = 0.000000000001g), dioxin có thể gây bệnh ung thư, tai biến sinh sản ở người; vài chục nanogram (1ng = 0.000000001g), dioxin có thể lập tức gây chết người.

Dioxin nguy hiểm vì độc tính rất cao và bền vững trong cơ thể gây suy giảm hệ thống miễn dịch, rối loạn hệ nội tiết, rối loạn chuyển hóa, tồn thương vật chất di truyền...Dioxin có thể gây teo tuyến ức, thoái hóa tủy xương và mô limphô, do đó gây suy giảm miễn dịch. Khả năng chống virut, vi khuẩn, ký sinh trùng, phòng chống ung thư đều giảm. Trẻ sơ sinh, trẻ em bị phơi nhiễm dioxin dễ bị thương tổn hệ miễn dịch hơn người lớn.

Dioxin nguy hiểm với con người như vậy; với đất đai nó cũng gây nên những tổn thương vô cùng lớn. Dioxin tồn tại trong môi trường, con người và động vật rất lâu với thời gian rất khác nhau. Thời gian để suy giảm một nửa lượng dioxin bị nhiễm ban đầu (gọi là thời gian bán phân hủy) dưới mặt đất 0,1 cm kéo dài khoảng từ 9 đến 12 năm, nhưng ở lớp sâu hơn dưới bề mặt có thể đến 100 năm.

Khi tồn lưu một lượng lớn dioxin trong đất canh tác, trong các ao hồ, lượng chất độc da cam/dioxin sẽ từ đó nhiễm vào các nguồn thực phẩm là các thủy sinh vật, thực vật rau củ, thủy cầm, gia cầm gia súc... Từ chuỗi thực phẩm này, chất độc da cam/dioxin xâm nhập vào cơ thể người qua ăn uống, gọi là nhiễm độc gián tiếp, hoặc tiếp xúc trực tiếp qua da từ môi trường bị ô nhiễm.

Dioxin từ các “điểm nóng” có thể lan truyền ra các khu vực lân cận, chủ yếu theo đường nước mưa bào mòn và cuốn trôi đất nhiễm dioxin ra ao hồ, sông suối và xa hơn nữa là ra biển. Ngoài ra dioxin còn có thể lan truyền trong không khí do gió cuốn bụi nhiễm dioxin từ vùng ô nhiễm./.